فرهنگ گفت‌وگو و مدارا در نظام تربیتی و آموزشی معاصر ایران

چکیده فارسی

فرهنگ گفت‌وگو و مدارا از بنیادی‌ترین مؤلفه‌های رشد فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی در هر جامعه‌ای است و نقشی اساسی در شکل‌گیری رفتارهای مدنی، توسعه‌ی تفکر انتقادی، و پرورش انسان‌های مسئول و اخلاق‌مدار ایفا می‌کند. در نظام آموزشی و تربیتی ایران، که مأموریت اصلی آن تربیت انسانِ متعهد، آگاه و پرسشگر است، گفت‌وگو و مدارا می‌توانند زیربنای مهمی برای دستیابی به اهداف والای تربیتی و فرهنگی به‌شمار آیند. آموزش گفت‌وگومحور، زمینه‌ساز پرورش نسلی است که به جای اطاعت و انفعال، بر مشارکت، استدلال و تفاهم تکیه دارد و از رهگذر تبادل اندیشه‌ها، به درکی عمیق‌تر از خود و دیگری دست می‌یابد. با وجود این، واقعیت‌های نظام آموزشی معاصر ایران نشان می‌دهد که چالش‌هایی جدی در مسیر تحقق فرهنگ گفت‌وگو و مدارا وجود دارد. سلطه‌گرایی آموزشی، تمرکزگرایی فرهنگی، نظام ارزشیابی کمی و نمره‌محور، ضعف در آموزش مهارت‌های ارتباطی معلمان و دانش‌آموزان، و غلبه الگوی یک‌سویه‌ی انتقال دانش، از جمله موانعی هستند که مانع از شکل‌گیری فضای گفت‌وگویی و تعامل‌محور در مدارس و دانشگاه‌ها شده‌اند (میرزایی، 1398؛ نیک‌نژاد، 1400). در بسیاری از کلاس‌ها، معلم همچنان نقش «صاحب حقیقت» و «گوینده مطلق» را ایفا می‌کند و دانش‌آموز در جایگاه شنونده‌ی مطیع باقی می‌ماند؛ در نتیجه، مهارت‌های تفکر انتقادی، شنیدن فعال و مدارا با نظر مخالف کمتر فرصت رشد می‌یابد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس مطالعه‌ی منابع نظری، دینی و اسنادی، به بررسی جایگاه گفت‌وگو و مدارا در نظام آموزشی ایران می‌پردازد. در بخش نخست، با تکیه بر آموزه‌های قرآنی نظیر آیه‌ی «ادْعُ إِلَى سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» (نحل، 125)، ریشه‌های دینی و فرهنگی این مفاهیم تحلیل شده است. سپس، جایگاه گفت‌وگو در اسناد آموزشی کشور، از جمله «سند تحول بنیادین آموزش و پرورش» و «نقشه جامع علمی کشور»، مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هرچند در اسناد رسمی بر ضرورت گفت‌وگو، تحمل و شنیدن دیگری تأکید شده است، اما در عمل، نظام آموزشی ایران هنوز به الگوی سنتی آموزش مبتنی بر انضباط، اقتدار و انتقال یک‌سویه‌ی دانش متکی است